Bugün Avrupa Marşı olarak kullanılan eser, içinde Osmanlı mehter etkili bir Türk ritmi taşır. Unutulan 'Alla Turca
Sevince Övgü: Avrupa’nın Hafızasında Saklı Bir Türk Ritmi
“Alle Menschen werden Brüder”
“Bütün insanlar kardeş olur.”
Friedrich Schiller, Ode an die Freude (Sevince Övgü)
Brüksel’de Avrupa Birliği mahallesinin merkezi olan Schuman Meydanı'nda süren yenilenme çalışmaları ve inşaatın içinden göz kırpan, meydana damgasını vuran devasa demokrasi posteri, Nisan 2026.
Brüksel’de Avrupa Birliği mahallesinin merkezi olan Schuman Meydanı'nda süren yenilenme çalışmaları ve inşaatın içinden göz kırpan, meydana damgasını vuran devasa demokrasi posteri, Nisan 2026.
Halkların, Taşların, Dillerin ve Hafızanın Avrupa’sı
Mayıs ayı Avrupa’ya başka gelir.
Paris’te meydanlara, Roma’da taş duvarlara, Viyana’da eski senfoni salonlarına, Brüksel’de koridorlara, İstanbul’da Boğaz’a aynı mevsim dokunur. Farklı diller birbirine karışır, eski savaşların yorgunluğunu taşıyan şehirler birkaç günlüğüne biraz daha hafif görünür.
Her 9 Mayıs geldiğinde insan, Avrupa’nın yalnızca bir siyasi proje olmadığını yeniden hisseder. Çünkü Avrupa dediğimiz şey, sadece anlaşmalar, kurumlar, direktifler ya da zirvelerden ibaret değildir. Avrupa, aynı zamanda büyük savaşların ardından barış fikrine tutunmaya çalışan ortak bir tarih, ortak bir hafıza ve ortak bir medeniyet arayışıdır.
Bugün Avrupa Günü olarak kutlanan 9 Mayıs’ın kökeninde de tam olarak bu vardır.
Savaştan Sonra Kurulan Bir Fikir
Çoğu kişi 9 Mayıs’ı yalnızca Avrupa Birliği ile ilişkilendirir. Oysa savaş sonrası Avrupa fikrinin yeniden inşası, Avrupa Birliği’nden daha önce başladı. 1949’da kurulan Council of Europe yani Avrupa Konseyi, yıkılmış bir Avrupa’nın insan hakları, demokrasi ve hukuk devleti temelinde yeniden ayağa kalkma iradesiydi. Türkiye de bu yapının kurucu üyelerinden biriydi.
Bugün birçok kişinin “AB bayrağı” sandığı mavi zemin üzerindeki on iki yıldızlı bayrak da aslında önce Avrupa Konseyi’nin bayrağıdır. Daha sonra Avrupa Birliği’nin öncülü olan Avrupa Topluluğu tarafından benimsendi ve zamanla Avrupa Birliği’nin sembolü haline geldi.
Aynı durum Avrupa Marşı için de geçerlidir. Ludwig van Beethoven’ın 9. Senfonisi’nin final bölümündeki “Ode to Joy”, yani “Sevince Övgü” teması, ilk olarak Avrupa Konseyi tarafından Avrupa’nın ortak marşı olarak kabul edildi. Daha sonra Avrupa Birliği tarafından benimsendi; zamanla Avrupa Birliği’nin marşı haline geldi.
Belki de bu nedenle Avrupa Günü’nü yalnızca Avrupa Birliği’nin günü olarak görmek eksik kalır. 9 Mayıs, savaş sonrası Avrupa’nın vicdanıdır biraz da. Verdun’dan, Stalingrad’dan, Auschwitz’den geçen bir tarihin, kendi kendine “bir daha asla” deme çabasıdır.
Kömür, Çelik ve Barış
9 Mayıs tarihinin seçilmesi de tesadüf değildir.
1950’de Fransız Dışişleri Bakanı Robert Schuman tarafından açıklanan Schuman Deklarasyonu, Avrupa bütünleşmesinin temel taşı kabul edilir. Schuman’ın önerisi teknik görünüyordu: Kömür ve çelik üretiminin ortak bir yapı altında birleştirilmesi. Ama aslında mesele sadece sanayi değildi. Mesele savaştı. Çünkü Avrupa’nın savaş makinelerini besleyen hammaddeler ortaklaşırsa, yeni bir savaşın çıkması da zorlaşacaktı.
Yorgun bir Avrupa, ilk kez gücü paylaşmayı öğrenmeye çalışıyordu.
Avrupa’nın birleşme hikâyesi bu nedenle yalnızca ekonomik değildir. Aynı zamanda psikolojiktir. Felsefidir. Hatta biraz da edebidir.
Belki de bu yüzden Avrupa kendisini anlatmak için bir marş değil, bir senfoni seçti.
Bir Senfoninin İçindeki Avrupa
Beethoven’ın 9. Senfonisi, yalnızca müzik tarihinin değil, insanlık tarihinin de en güçlü eserlerinden biri kabul edilir. Final bölümünde Friedrich Schiller’in Ode an die Freude / Ode to Joy yani Sevince Övgü şiiri yükselir: İnsanlığın kardeşliği, ortak sevinci, ortak kaderi üzerine yazılmış bir metin.
Şiir orjinalinde bulunsa da, Avrupa Marşı’nın sözsüz haliyle kabulü de ayrıca anlamlıdır. Çünkü Avrupa, onlarca dilin, farklı hafızaların ve farklı tarihsel deneyimlerin iç içe geçtiği bir dünyadır. Müziğin ise tercümeye ihtiyacı yoktur.
Belki de Avrupa’nın kendisini en iyi anlattığı yer tam da burasıdır: Ortak bir dilde değil, ortak bir duyguda.
Beethoven’ın İçine Sakladığı Ritim
Fakat bugün neredeyse unutulmuş çok ilginç bir ayrıntı vardır.
Beethoven’ın 9. Senfonisi’nin final bölümünde, müzikologların açık biçimde “Turkish March”, “alla marcia” ya da “alla turca” olarak tanımladığı bir pasaj bulunur. Bu bölüm yaklaşık 331. ölçü civarında başlar. Beethoven burada büyük davul, zil, üçgen ve pikolo gibi mehter müziğini çağrıştıran enstrümanlar kullanır. Avrupa’da o dönemde son derece popüler olan “alla turca” stilinden etkilenmiştir.
Tam bu bölümde tenorun sesi de yükselir:
“Freudig, wie ein Held zum Siegen”
“Bir kahramanın zafere yürüyüşü gibi sevinçle…”
Beethoven burada kahramanca bir yürüyüş hissi yaratmak için mehter benzeri askeri ritimler kullanır. Bu doğrudan Türklere adanmış bir bölüm değildir elbette. Ama Osmanlı-Türk müzik estetiğinin eserin içine bilinçli biçimde yerleştirildiği açıktır.
Ve belki de asıl ironinin başladığı yer tam burasıdır.
Bugün Avrupa Marşı olarak kullanılan eser, içinde Osmanlı mehter etkili bir Türk ritmi taşır.
Unutulan 'Alla Turca'
18. ve 19. yüzyıl Avrupa’sında Osmanlı yalnızca askerî bir güç değildi. Aynı zamanda büyük bir kültürel merak ve estetik etkilenme alanıydı. “Alla Turca” modası yalnızca müzikte değil, resimde, modada, mimaride ve edebiyatta da hissediliyordu. Wolfgang Amadeus Mozart’ın “Rondo Alla Turca”sı da aynı tarihsel atmosferin ürünüdür.
Fakat bugün Avrupa’nın büyük kısmı bunun farkında bile değil.
Aslında bu unutkanlık daha büyük bir meselenin parçası. Avrupa, kendi tarihini giderek daha dar bir Batı Avrupa anlatısına sıkıştırıyor. Oysa Avrupa’nın siyasal ve medeniyet hafızası, sanıldığından çok daha doğuya uzanır. Bugün hem Avrupa Birliği’nin kurumsal mantığına hem de Amerika Birleşik Devletleri’nin federal düşünce geleneğine ilham verdiği kabul edilen Antik Likya Birliği’nin Anadolu’da ortaya çıkmış olması bile, bunun en çarpıcı örneklerinden biridir.
Avrupa’nın hikâyesi yalnızca Batı Avrupa’nın hikâyesi değildir.
Hafızanın İçinde Saklı Olan
Ama mesele yalnızca Avrupa’nın unutkanlığı değil.
Türkiye de uzun zamandır 9 Mayıs Avrupa Günü’nü olması gerektiği gibi sahiplenmiyor. Oysa Türkiye, Avrupa Konseyi’nin kurucu üyesi. Avrupa İnsan Hakları sistemi içinde yer alan bir ülke. NATO’nun ikinci büyük ordusuna sahip. Avrupa ekonomisiyle derin biçimde entegre. Avrupa’nın güvenliği, enerjisi, göç yönetimi, ticareti ve jeopolitiği açısından merkezi bir aktör.
Türkiye’nin kaderi yalnızca Avrupa’da değildir.
Avrupa’nın kaderi de Türkiye’de saklıdır, coğrafyasında, tarihinde, stratejik derinliğinde ve Avrupa’nın yalnızca bir pazar ya da kural koyucu olarak mı kalacağını, yoksa yeniden gerçek bir küresel aktöre mi dönüşeceğini belirleme kapasitesinde.
Avrupa’nın stratejik olarak etkili, küresel ölçekte rekabetçi ve daha geniş medeniyet havzasıyla tarihsel bağını koruyabilme kapasitesi, belki de bu ilişkinin derinliğini hatırlayıp hatırlamayacağına bağlı olacaktır.
Mustafa Kemal Atatürk’ün Fransız gazeteci Maurice Pernot’ya 29 Ekim 1923'te verdiği mülakatta söylediği şu sözleri daima hatırlamalıyız:
“Memleketler muhteliftir, fakat medeniyet birdir ve bir milletin terakkisi için de bu yegâne medeniyete iştirak etmesi lâzımdır.”
“Biz daima şarktan garba doğru yürüdük.”
“Osmanlı İmparatorluğu’nun sukutu, Garbe karşı elde ettiği muzafferiyetlerden çok mağrur olarak, kendisini Avrupa milletlerine bağlayan rabıtaları kestiği gün başlamıştır.”
Mustafa Kemal Atatürk’ün vizyonu ve mirasını doğru anlayarak, günümüzde Avrupa fikrîni yalnızca bir siyasi slogan olmaktan çıkmak zaruriyetindeyiz Türkiye için.
Türkiye ve Avrupa tarihini, fikrîni birbirine bağlayan bu kader, tıpkı bugün Avrupa Marşı, Sevince Övgü olarak bilinen Beethoven’ın 9. Senfonisi’nin final bölümünde saklı bir Türk ritmi gibi.
Çünkü bazen bir medeniyetin hafızası, sadece anlaşmalarda değil, bir senfoninin içinde saklıdır.
Ve bazen Avrupa’nın unuttuğu şeyi, Beethoven hâlâ hatırlıyordur.
Avrupa Gününüz kutlu olsun.
